Những vấn đề về chuyển đổi số cần quy định tại dự thảo nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý

Để bảo đảm các quy định của Luật được triển khai thống nhất, đồng bộ và có tính khả thi trong thực tiễn, dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trợ giúp pháp lý thay thế Nghị định số 144/2017/NĐ-CP cần tiếp tục cụ thể hóa các nội dung về chuyển đổi số. Trong đó, một số vấn đề trọng tâm cần được nghiên cứu, quy định bao gồm:

1. Thực hiện thủ tục trợ giúp pháp lý trên môi trường điện tử

Một trong những yêu cầu quan trọng của chuyển đổi số là chuyển các quy trình nghiệp vụ từ môi trường truyền thống sang môi trường điện tử. Vì vậy, dự thảo Nghị định cần quy định cụ thể việc thực hiện các thủ tục hành chính trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý bằng phương thức điện tử, đặc biệt đối với thủ tục cấp và cấp lại thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý.

Bên cạnh các phương thức nộp hồ sơ trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính, cần cho phép cá nhân, tổ chức thực hiện thủ tục thông qua Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc ứng dụng định danh điện tử quốc gia (VNeID); sử dụng biểu mẫu điện tử và gửi các giấy tờ, tài liệu dưới dạng điện tử. Việc mở rộng phương thức thực hiện thủ tục không chỉ giúp giảm thời gian, chi phí và công sức đi lại của người dân mà còn góp phần hiện thực hóa yêu cầu chuyển đổi số trong hoạt động trợ giúp pháp lý, đưa phương thức điện tử trở thành một bộ phận của quy trình giải quyết thủ tục hành chính thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ.

2. Khai thác, sử dụng dữ liệu điện tử và thực hiện nguyên tắc không yêu cầu cung cấp lại thông tin

Cùng với việc số hóa quy trình giải quyết thủ tục hành chính, dự thảo Nghị định cần thể chế hóa nguyên tắc khai thác, sử dụng dữ liệu điện tử trong giải quyết hồ sơ và nguyên tắc không yêu cầu người dân cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Theo đó, cơ quan giải quyết hồ sơ có trách nhiệm chủ động khai thác thông tin, giấy tờ từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành, Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc hệ thống định danh và xác thực điện tử khi các dữ liệu này đã được tích hợp, cập nhật và có thể truy xuất thông qua kết nối, chia sẻ dữ liệu. Trong các trường hợp đó, người dân không phải kê khai lại hoặc nộp lại các giấy tờ tương ứng.

Quy định này sẽ góp phần giảm thành phần hồ sơ, hạn chế việc cung cấp thông tin trùng lặp, đồng thời từng bước chuyển từ phương thức giải quyết thủ tục dựa trên hồ sơ giấy sang phương thức dựa trên dữ liệu. Bên cạnh đó, Nghị định cũng cần quy định rõ cơ chế xử lý trong trường hợp hệ thống gặp sự cố kỹ thuật hoặc dữ liệu chưa thể kết nối, chia sẻ được, bảo đảm chỉ yêu cầu người dân bổ sung những thông tin, giấy tờ thực sự chưa thể khai thác từ các hệ thống dữ liệu hiện có.

3. Xây dựng và vận hành Cơ sở dữ liệu về trợ giúp pháp lý

Một trong những nội dung cốt lõi của chuyển đổi số là xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung phục vụ công tác quản lý và cung cấp dịch vụ công. Do đó, dự thảo Nghị định cần quy định cụ thể việc xây dựng, quản lý và vận hành Cơ sở dữ liệu về trợ giúp pháp lý.

Cơ sở dữ liệu này cần bao quát đầy đủ các nhóm thông tin phục vụ hoạt động quản lý nhà nước và tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, bao gồm dữ liệu về tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý, vụ việc trợ giúp pháp lý và người được trợ giúp pháp lý.

Việc hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất trên phạm vi toàn quốc sẽ tạo nền tảng cho quản lý tập trung, cập nhật, tra cứu, thống kê và khai thác thông tin; đồng thời hỗ trợ hiệu quả cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, đơn vị có liên quan.

4. Kết nối, tích hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu trợ giúp pháp lý

Sau khi hình thành cơ sở dữ liệu, yêu cầu đặt ra là bảo đảm dữ liệu được kết nối và khai thác hiệu quả trong toàn hệ thống. Vì vậy, dự thảo Nghị định cần quy định cụ thể cơ chế kết nối, tích hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa Cơ sở dữ liệu về trợ giúp pháp lý với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin có liên quan.

Trên cơ sở các quy định của Luật về trách nhiệm của Bộ Tư pháp và trách nhiệm phối hợp của các bộ, ngành, địa phương, Nghị định cần làm rõ phạm vi dữ liệu được kết nối, chia sẻ; trách nhiệm của cơ quan cung cấp dữ liệu và cơ quan khai thác dữ liệu; đồng thời quy định các nguyên tắc bảo đảm dữ liệu chính xác, đầy đủ, kịp thời và có khả năng sử dụng thống nhất trong toàn hệ thống.

5. Bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân

Dữ liệu trợ giúp pháp lý chứa nhiều thông tin liên quan đến nhân thân, hoàn cảnh, tình trạng pháp lý và nội dung vụ việc của người được trợ giúp pháp lý. Vì vậy, cùng với yêu cầu khai thác và chia sẻ dữ liệu, việc bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được coi là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình xây dựng và vận hành hệ thống.

Dự thảo Nghị định cần xác định rõ phạm vi và nguyên tắc khai thác, sử dụng dữ liệu; trách nhiệm bảo mật của cơ quan, tổ chức, cá nhân được giao quyền truy cập; trách nhiệm của cơ quan cung cấp dữ liệu trong việc bảo đảm tính chính xác, hợp pháp của dữ liệu; cũng như trách nhiệm bảo đảm an toàn trong quá trình kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu.

6. Trách nhiệm cập nhật và bảo đảm chất lượng dữ liệu

Giá trị của cơ sở dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào việc xây dựng hệ thống mà còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu được cập nhật và duy trì thường xuyên. Do đó, dự thảo Nghị định cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong việc cập nhật dữ liệu trợ giúp pháp lý.

Dữ liệu phải được cập nhật đầy đủ, chính xác và kịp thời; đồng thời cần có cơ chế kiểm tra, rà soát, hiệu chỉnh khi phát hiện sai lệch hoặc khi thông tin có sự thay đổi. Đặc biệt, cần xác định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc chỉ đạo các cơ quan, đơn vị thuộc phạm vi quản lý phối hợp với Bộ Tư pháp trong công tác tạo lập, tích hợp, chia sẻ, khai thác và sử dụng dữ liệu trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật.

Có thể thấy, những quy định mới của Luật số 05/2026/QH16 cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý đã được đặt trong tổng thể hoạt động quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí của Nhà nước. Trọng tâm không chỉ là ứng dụng công nghệ trong từng khâu công việc mà còn hướng tới xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu thống nhất, bảo đảm kết nối, tích hợp và chia sẻ dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Vì vậy, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật cần tiếp tục cụ thể hóa các quy định này theo hướng đưa chuyển đổi số trở thành một bộ phận hữu cơ của quy trình nghiệp vụ và phương thức quản lý trợ giúp pháp lý, từ tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính, số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu đến kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống trợ giúp pháp lý hiện đại, liên thông, minh bạch, giảm giấy tờ, giảm chi phí hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân trong tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý.

Tuyết Minh

Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý